We stellen een vraag die velen van ons liever ontwijken:

Kan het systemisch werk bieden wat nodig is in de wereld die komt?

Ons eerlijke antwoord: niet genoeg. En daarbij kijken we ook naar onszelf.

Hieronder lees je wat we zien, wat we hebben veranderd en wat we hebben gelaten. Met een poll. Lees het, resoneer mee, wees het oneens, maar negeer het niet.

Het hele stuk gaat over twee onderwerpen:

• De staat van het systemisch werk (hieronder)
• De staat van Transitionstudio (via deze link)

De staat van het systemisch werk

Dit artikel plaatsten we op 29 september 2026 op LinkedIn. Misschien heb je het al gelezen. Zo niet, hier is het. Daarna: hoe nu verder?

Een vraag die bleef hangen

Sinds Sitara Edward ons vijf maanden geleden benaderde, tijdens ons vierdaagse programma Phases of Transition, met de vraag ‘Hoe komt het dat het systemisch werk vastzit?’, houdt dit onderwerp me bezig.

Ik denk, voel en merk dat de vraag relevant is. Meer dan ooit. En hoewel ik niet alle landen ter wereld ken, denk ik dat deze vraag relevant is voor een veel groter veld dan alleen het Nederlandse. Daarom schreef ik het oorspronkelijk in het Engels.

Ik heb met veel collega’s over dit thema gesproken en heb geaarzeld om het openlijk aan te kaarten. Nu is het tijd. Ook als ik er vijanden mee maak. Ik heb geen duidelijke antwoorden, maar de vraag is misschien belangrijker dan de antwoorden.

De vraag verschoof

Voor mij verschoof de vraag echter naar:

‘Kan het systemisch werk bieden wat nodig is in de wereld die komt?’

Op dit moment is mijn antwoord: ‘Nee, niet genoeg.’ Ik ervaar een groeiende kloof tussen de huidige staat van het systemisch werk en de geopolitieke, culturele, technologische en maatschappelijke ontwikkelingen, bewegingen en vraagstukken die op ons afkomen.

Zelfs de mogelijkheid dat systemisch-fenomenologisch werk antwoorden heeft op wat er in de wereld gebeurt, is niet genoeg. We moeten mét en ín de bewegingen zijn die nu gaande zijn, en in de onvoorspelbare bewegingen die zich deze eeuw zullen ontvouwen. In ijshockeytaal:

‘We hoeven de puck niet achterna te jagen; we hoeven niet bij de puck te zijn; we moeten zijn waar de puck straks is.’

Waarom zijn we daar niet?

Misschien erg direct en algemeen, maar toch:

• Te weinig/gebrek aan nieuwe systemische concepten om met de toekomst die eraan komt om te gaan.
• Te veel herhaling van het verleden.
• Te veel focus op het helen van het verleden als antwoord op huidige en komende vraagstukken.
• Te veel focus op de methode van opstellingen in plaats van op het conceptuele erfgoed dat Bert Hellinger heeft ontwikkeld.
• Weinig bereidheid en moed om de vraag onder ogen te zien, noem het het monster.
• Beperkte individuele en collectieve zelfreflectie op wat we in de systemisch-fenomenologische benadering hebben ingebouwd dat haar eigen einde zal veroorzaken.
• Weinig of geen moed om af te breken wat we zelf met zoveel toewijding hebben opgebouwd.
• Te veel vermenging met andere paradigma’s, terwijl de zuivere beweging die Bert Hellinger in gang zette het volle potentieel, naar ons gevoel, nog niet heeft bereikt.

Voorbeelden

Laat me een of twee voorbeelden geven.

Van ordening naar systemische structuur

In mijn recente gesprek met mijn goede vriend Stephan Hausner hadden we het over het verschil tussen samenwerking en co-creatie. Het concept co-creatie vanuit systemisch perspectief is geïnitieerd door Dees. Zij zei: ‘Het gaat om het benutten van de verschillen in plaats van het sluiten van compromissen. Bij co-creatie is het geheel meer dan de som der delen; bij compromissen is het geheel minder.’

Ik hoorde mezelf tegen Stephan zeggen: ‘Bij co-creatie moeten we dit klassieke thema van ordening ontgroeien: wie komt eerst en wie daarna? Wie is nummer één en wie nummer twee? Bij co-creatie is er geen nummer één of twee.’ Als we de wereld die komt tegemoet willen treden, moeten we dit hele concept van ‘ordening’ herzien. Daarom spreken Dees en ik niet meer over ordening: wij zijn geïnteresseerd in wat de samenleving die komt nodig heeft. Op dit moment gebruiken we het concept ‘systemische structuur’. En misschien moeten we binnenkort alweer andere concepten vinden.

Transitie en transformatie

Termen die in de samenleving veel worden gebruikt, zoals transitie of transformatie, vroegen én verdienden een grondig systemisch begrip. Dees en ik hebben er een paar jaar over gedaan om deze concepten vanuit systemisch perspectief te begrijpen en ze werkbaar te maken. Veel bedrijven en organisaties in de landen waar we werken hebben baat bij deze concepten, omdat ze de processen weerspiegelen waarin ze zich nu bevinden. Laten we dus in de beweging zijn waarin een evolutionaire kracht de wereld op dit moment meeneemt, en de concepten ontwikkelen om in deze beweging te zijn, in plaats van vast te houden aan, of zelfs te verdedigen, concepten die enkele decennia geleden relevant waren maar misschien ook hun ‘bestemming’, hun einde, hebben bereikt.

Wat is er nu nodig?

• In zijn laatste jaren sprong Bert van het verleden naar de verre toekomst als bron voor zijn interventies. Hij noemde dit ‘een andere dimensie’. Geen hogere of betere. En het is verre van esoterisch of spiritueel. Heel nuchter. Daar moeten we zijn, voor ons gevoel.
• Congressen of bijeenkomsten waar we onderzoeken welke systemische concepten hun einde naderen en welke concepten mogelijk willen ontstaan.
• Al onze verschillen benutten om een systemische benadering te verkennen die de toekomst kan co-creëren (in plaats van beoordelen), in plaats van verborgen competities aan te gaan die de hele benadering zullen opslokken.

De ene troef van het systemisch werk

Het systemisch werk heeft één troef die enorm behulpzaam kan zijn bij het benaderen van de zich ontwikkelende wereld en mensheid met al haar vraagstukken: het vermogen om verschijnselen te benaderen zonder oordeel, mening of vooringenomenheid gevormd door het verleden. Veel andere benaderingen missen dit vermogen. Het kan ons de kans geven om diep te begrijpen wat er in de wereld gebeurt. Het ene thema na het andere, en misschien op een dag allemaal tegelijk.

We laten het toch niet gebeuren dat deze bijzondere kwaliteit wordt opgeofferd aan, of vermalen door, de molens van eigenbelang, concurrentie, het-beter-weten, commercie of andere mechanismen. En ja, ik en wij, hebben zelf ook in al deze toestanden gezeten.

Jan Jacob
29 september 2026
Lago Fedaia, Dolomieten, Italië

Hoe nu verder?

Uit de reacties op dit bericht hebben we een paar dingen geleerd:

• We merken ook bij onszelf hoe snel we reageren vanuit onze eigen positie. Wat zou er nodig zijn om te reageren vanuit het geheel van het systemisch werk? Of vanuit het potentieel ervan? Wat zou ieder van ons moeten loslaten, of zelfs opofferen, om te voelen en proactief te handelen (in plaats van te reageren) vanuit de essentie van het systemisch werk en het potentieel ervan?
• Het gaat vaak over de methode van opstellingen, niet over systemisch werk of de mechanismen van sociale en systemische interactie die Hellinger blootlegde. Ook volgens Bert zelf zijn deze mechanismen een veel belangrijker erfgoed dan de methode van opstellingen. Wat zou er nodig zijn om meer te verschuiven van opstellingen naar systemisch werk?
• We moeten onderscheid maken tussen de staat van de systemisch-fenomenologische mechanismen en de mensen, de professionals, die ermee werken. Onze oprechte overtuiging en waarneming is dat de Systemisch-Fenomenologische Benadering, of de essentie ervan, veel potentieel heeft om bij te dragen aan de wereld en haar onvoorspelbare bewegingen. Maar de gemeenschap van professionals (wijzelf inbegrepen) beperkt dat potentieel enorm.

We zijn benieuwd of er genoeg mensen zijn die deze gedachten delen, of bij wie ze resoneren.  Én die de vrijheid, bereidheid en moed hebben om het monster (onszelf) onder ogen te zien, om zo een verkennende beweging te creëren die het systemisch werk ‘vooruit’ brengt, naar de voorhoede van de samenleving.

We hebben nog geen idee hoe zo’n verkenning of beweging eruit zou zien, maar je kunt ons in elk geval laten weten wat je ervan vindt. 

Poll

Natuurlijk is elke poll beperkt en misschien te star, maar voor nu openen we er een. Je keuze kun je eronder aangeven.

Zou je deel willen uitmaken van een verkennende beweging om het systemisch werk ‘vooruit’ te brengen, naar de voorhoede van de samenleving?

• Ik wil een actieve rol spelen in het vormgeven ervan.
• Ik ben nieuwsgierig en wil op de hoogte blijven.
• Ik deel de zorg, maar doe niet mee.
• Ik ben het oneens: het systemisch werk zit niet vast.

Geef hier jouw keuze door en laat eventueel een opmerking achter.